Deprem

1963–1998 arasından meydana gelen depremlerin merkez üsleri
Küresel tektonik hareketler

Deprem, yerkabuğunun tektonik ya da magmatik oluşumlar sonucu kırılarak aniden harekete geçmesidir. Deprem dalgaları dikey ve yatay olarak ilerleyebilir. Depremin etkisi, yeryüzüne yakınlığı ve şiddeti ile orantılıdır. Depremin çok derinde olması durumunda şiddet daha az fakat daha geniş alanda hissedilir. Depremin yeryüzüne yakın olması durumunda daha dar bölgede fakat daha şiddetli hissedilir.

Deprem, Richter ve Moment Ölçeği’ne göre ölçülür. Günümüzde Richter ölçeği sık olarak kullanılmaktadır.

[düzenle] Tektonik

Manto tabakasında meydana gelen konveksiyonel akımlar sonucu levhaların harekete geçmesiyle oluşur. Tektonik depremlerin etki alanları geniş ve şiddetleri yüksektir. Depremlerin % 90’ı tektonik kökenlidir.
[düzenle] Volkanik

Volkanik patlamaların yakın çevrelerinde oluşturdukları için hafif şiddetli depremlerdir. Bu depremlerin etki alanları dardır.
[düzenle] Çöküntü

Kolay ergiyebilen tabakaların bulunduğu yerlerdeki mağara ve tünellerin tavanlarının göçmesiyle oluşan depremlerdir. Etki alanları dardır.
[düzenle] Büyüklüğü ve Gerçekleşme Sıklığı

Dünyada her yıl yaklaşık 500.000 deprem meydana gelmekte ve bunların 100.000 kadarı hissedilmektedir. [1] Guatemala. Şili, Peru, Endonezya, İran, Pakistan, Portekiz, Türkiye, Yeni Zelanda, Yunanistan, İtalya, Japonya ve ABD gibi ülkelerde sıklıkla ve küçük şiddetlerde depremler meydana gelmektedir.[2]

Büyük şiddette depremler az sıklıkla gerçekleşir. Örneğin; Kabaca günde 10 kez gerçekleşen depremlerin çoğunun 4 şiddetinde olması 5 şiddetine göre daha olasıdır. Yine örneğin; İngilterede her yıl 3.7-4.6 şiddeti arası depremler, 10 yıl içinde 4.7-5.5 şiddetinde depremler görülürken 5.6 ve üstü şiddetteki depremler 100 yılda bir görülebilmektedir. [3] Buna Gutenberg-.richter kuralı denilmiştir.

Yine USGS’ye göre 1900 yılından bu yana yılda ortalama 18 adet 7.0-7.9 şiddetleri arasında deprem meydana gelirken 8.0 ve üstü bir deprem yılda ortalama yalnızca bir kez gerçekleşmektedir. [4]

Yakın tarihte ise 7.0 ve üstü şiddetteki depremlerin sıklığının azaldığı görülmektedir. [5]
[düzenle] Depremlerin Sonuçları
1755 Lisbon depremi ardından
[düzenle] Sallantı ve Yer Yüzünün Çatlaması

Sallantı ve yeryüzü çatlamasına bağlı olarak binaların ve dikili yapıların zarar görmesi depremlerin en temel sonuçlarından biridir. Sonucun ciddiyeti; depremin Richter ölçeğine göre şiddeti, merkez üsse olan uzaklığı ve yerel jeolojik, jeomorfolojik durumlarına bağlı olarak dalga yayılımı arttıran yahut azaltan karmaşık bir birleşimdir.[6]

Yer sarsıntısı zemin hızlanması ile ölçülür.

Bölgeye özgü jeolojik, jeomorfolojik ve yapısal özellikler düşük şiddetli depremlerde bile güçlü şiddette bir sallantıya sebep olabilir. Buna amplifikasyon etkisi denmektedir.

Yer çatlakları baraj, köprü, nükleer tesis gibi büyük ve geniş yapılar için büyük tehlike oluşturmaktadır.Biberiye [7]
[düzenle] Heyelan ve Çığlar

Ana madde: Heyelan

Depremler ardından gelen pek çok ve sürekli artçı sarsıntı, volkanik dağların aktif hale geçmesi, kıyıya vuran güçlü dalgalar ve orman yangınları sonucu heyelanlar meydana gelebilmektedir. Heyelanlar deprem sonrası yardım için orada bulunan personel için de önemli bir tehlikedir. [8]
[düzenle] Yangınlar

Ana madde: Yangın

1906 San Francisco depremi sonrası çıkan yangın

Deprem ardından elektrik hatları ile gaz borularının zarar görmesi sonucu yangınlar çıkabilir. Yine depreme bağlı olarak su borularının da zarar görmesi durumunda depremlere zamanında müdahale etmek zorlaşabilmektedir. Örneğin; 1906 San Francisco depreminde ölümlerin çoğu durdurulamayan yangın sonucunda gerçekleşmiştir. [9]
[düzenle] Zemin sıvılaşması

Zemin sıvılaşması sallantı sonrası suya doymuş tanecikli materyallerin sıkılığını kaybetmesi ve katı halden sıvı hale geçmesi şeklinde görülebilir. Bu durumda binalar ve köprüler çökebilir ya da bulunduğu noktaya batabilir. Örneğin; 1964 Alaska Depreminde pek çok yapı toprağın sıvılaşması sonucu çökmüştür. [10]
[düzenle] Tsunami

Ana madde: Tsunami

2004 Hint Okyanusu Depremi sonrası görülen tsunami

Tsunamiler okyanus ya da denizlerin tabanında oluşan depreme bağlı taban çökmesi, zemin kaymaları gibi meydana gelen tektonik olaylar sebebiyle denizde açığa çıkan enerji sonucunda meydana gelen uzun periyotlu deniz dalgasını temsil eder.

Tsunamiden sonra oluşan dalganın diğer deniz dalgalarından farkı, su zerreciklerinin sürüklenmesi sonucu hareket kazanmasıdır. Derin denizde varlığı hissedilmezken, sığ sulara geldiğinde dik yamaçlı kıyılarda ya da V tipi daralan körfez ve koylarda bazen 30 metreye kadar tırmanarak çok şiddetli akıntılar yaratabilen bu dalga; insanlar için deprem, tayfun, çığ, yangın ya da sel gibi bir doğal afet haline gelebilmektedir.

7.5 ve üstü şiddetteki depremler tsunami oluşturmaya daha müsaittir.
[düzenle] Seller

Ana madde: Sel

Seller de deprem sonrası oluşabilen tehlikelerden biridir. Sellere nehir ve göllerin kapasitelerinden fazla su taşımaları sonucunda taşmalarının yanı sıra deprem sırasında barajların yıkılması veya hasar görmesi de sebep olabilir. [11]
[düzenle] Gelgit kuvveti

Depremlerin gelgit kuvvetlerine etki ettikleri de tespit edilmiştir.[12][13][14][15]
[düzenle] İnsana Etkileri
2007 Peru depreminde zarar görmüş binalar

Depremler hastalık, temel ihtiyaç eksikliği, yaşam kaybı, yüksek sigorta primleri, genel mülke zarar, yollarda ve köprülerde hasar ile binalarda çatlak ve yıkılmaya sebep verebilir. Volkanik faaliyetleri harekete geçirerek var olan hasardan çok daha fazlasına sebep olabilir.[16]
[düzenle] Dünya’da meydana gelen önemli depremler
Deprem hareketleri

1509 Büyük İstanbul Depremi
1700 Kaskadya Depremi
Lizbon Depremi (1755)
1766 Büyük İstanbul Depremi
San Francisco Depremi (1906) – Büyüklüğü 7,7-8,3 arasında. Deprem ve sonrasında çıkan yangın, büyük hasara sebep olmuştur.
Erzincan Depremi (1938) – Mw 8,7 büyüklüğündeki depremde 40.000’e yakın insan ölmüştür.
Erzincan Depremi (1939) – Mw 7,9 büyüklüğünde ki depremde 32.962 kişi hayatını kaybetmiştir.
Bolu Depremi (1944) – Mw 7,2 büyüklüğündeki depremde 3,959 kişi ölmüştür.
Büyük Meksika Depremi (1985). Mw 8,1 büyüklüğünde, yaklaşık 35.000’e yakın insan ölmüştür.
Ermenistan Depremi (1988)
17 Ağustos 1999 Depremi Mw 7.4 büyüklüğündeki depremde 25.000’e yakın insan ölmüştür.
Bakü Depremi (2000)
Keşmir Depremi (2005) 80.000’e yakın insanın ölümüne sebep oldu.
Cava Depremi (2006) Mw 9.7 büyüklüğünde meydana gelmiştir. Yaklaşık 70.000 kişi ölmüştür.
2008 Sichuan Depremi
2011 Tōhoku Depremi ve Tsunamisi

Dipnotlar

  1. ^ http://earthquake.usgs.gov/learn/facts.php
  2. ^ “Earthquake Hazards Program”. USGS. 2006-08-14 tarihinde erişilmiştir.
  3. ^ http://www.quakes.bgs.ac.uk/hazard/Hazard_UK.htm
  4. ^ “Common Myths about Earthquakes”. USGS. 2006-08-14 tarihinde erişilmiştir.
  5. ^ “Earthquake Facts and Statistics: Are earthquakes increasing?”. USGS. 2006-08-14 tarihinde erişilmiştir.
  6. ^ “On Shaky Ground, Association of Bay Area Governments, San Francisco, reports 1995,1998 (updated 2003)”. Abag.ca.gov. 2010-08-23 tarihinde erişilmiştir.
  7. ^ Guidelines for evaluating the hazard of surface fault rupture, California Geological Survey